ملا محمد مومن كرمانى

126

صحيفة الارشاد ( تاريخ افشار كرمان - پايان كار صفويه ) ( فارسى )

و مىباشد ، ورثهء آن مرحوم نتوانسته‌اند دهات مغصوبه را از يد او انتزاع نمايند . . . » « 1 » البته براى تثبيت مقام ايل بيگى ، يك وصلت دامنه‌دار خانوادگى ميان خانوادهء وزير و طوايف افشار صورت گرفته است . « 2 » آقا على وزير ، مهماندار آقا محمد خان ، پنج پسر و دو دختر داشت . يكى از پسران ، ابو الحسن خان بود كه با دختر حاجى اسد اللّه خان برادر ميرزا على اكبر خان قوام الملك شيرازى ازدواج كرده بود . اين ابو الحسن خان دخترى به نام بىبى حسنى جان خانم داشت كه به ازدواج حسن خان

--> صورت آريائى هندى داشته باشد . ) در ارزو دشت ور برنج كاشته مىشده است . مرحوم وزيرى در باب گندم‌كار آن حدود گويد : هر مزرعهء آن به‌قدر يك بلوك حاصل دارد . . . يك من بذر از هشتاد من الى يكصد و بيست من حاصل مىكند . به كرّات ديده‌ام كه سوار در ميان حاصل ذرّت آنجا رفته مطلقا كلاه آن نمايان نبوده . . . محصول بلوك بيشتر گندم و جو و ذرّت و برنج و لوبيا و كنجد است . سالى تقريبا هفت كرور و صد هزار من از اين حبوب عمل مىآيد . برنجش گويا بهتر از برنج خوب شيرازى و صدرى مازندران باشد ، مصرف كارخانهء حكمران كرمان غالبا از اين برنج است . . . » ( جغرافى كرمان ، ص 147 ) . محصول تنباكوى آنجا هم معروف است . سندى نزد آقاى دكتر على اصغر مهدوى ديدم كه در قرارداد رژى سرمايه‌گذارى مفصّلى براى تنباكوى اين ناحيه شده بوده است . همين كلمه ارز به معنى برنج به زبان عربى نيز راه يافته است . در زبان‌هاى اروپائى نيز ريز و رايس Rice و از اين قبيل گويند كه از همان ريشه است . Riz ( 1 ) - جغرافياى كرمان ، ص 62 ؛ بچه‌هاى ابو الحسن خان ايل بيگى ، عموما ثروت اسفندقه و رودبار و صوغان و ارزو را ضبط كردند ، و خود وزيرى در باب مرتضى قلى خان پسر سوم ابو الحسن خان مىنويسد : دهات معموره دارد كه بعضى را به غصب و برخى را ابتياع كرده ، و مالك رمه است و گلهء گوسفند . چهار نفر كه در كرمان من حيث المال بر ساير فضيلت دارند : نور الدين خان رودبارى ، و ابراهيم خان سرتيپ بمى ، و حاجى آقا على رفسنجانى و اين مرد مىباشند . . . » در باب ابراهيم خان بمى ، يك رساله اخيرا آقاى خالق دادآريا پيدا كرده در اختيار نگارنده گذاشته‌اند ، مفصلا در باب او بحث كرده ، حدس مىزنم كه آن رساله نيز از مرحوم وزيرى باشد . ( رساله را بعدا من به ايرج افشار دادم و او در فرهنگ ايران زمين چاپ كرد ) . ( 2 ) - تاريخ كرمان ، ص 212 .